İş mahkemesinde dava açmak, belirli usul adımlarını ve sıkı zamanaşımı sürelerini birlikte yönetmeyi gerektiren bir süreçtir. İşçi ya da işveren tarafında olsun, başvurulacak mercii doğru belirlemek ve yasal süreleri kaçırmamak, hakkın korunması bakımından belirleyicidir.
Bu sayfada iş mahkemesine dava açma aşamaları ile işçilik alacaklarına uygulanan zamanaşımı süreleri ele alınmaktadır. Bireysel alacak kalemlerinin hesaplama yöntemi ve zorunlu arabuluculuk sürecinin işleyişi ise ilgili sayfalarda ayrıca ele alınmaktadır.
İş Mahkemesinde Dava Açmanın Aşamaları
İş mahkemelerinde yargılama, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu çerçevesinde yürütülür. Dava açılmadan önce yerine getirilmesi gereken ön koşullar ve dava dilekçesinde bulunması zorunlu unsurlar, usul hataları nedeniyle hak kaybı yaşanmaması için dikkatle karşılanmalıdır.
Dava ön koşulu olarak arabuluculuk: İşçi-işveren uyuşmazlıklarının büyük bölümünde dava açılmadan önce arabuluculuğa başvurulması zorunludur. Tarafların arabuluculuk aşamasında anlaşamaması hâlinde “son tutanak” düzenlenerek dava sürecinin kapısı açılır. Bu ön koşulun yerine getirilmeden açılan davalar, usul eksikliği nedeniyle reddedilir. Arabuluculuk sürecinin ayrıntılı işleyişi için İş Davalarında Zorunlu Arabuluculuk Süreci sayfasını inceleyebilirsiniz.
Görevli ve yetkili mahkemenin belirlenmesi: İş uyuşmazlıklarında görevli mahkeme kural olarak iş mahkemesidir. İş mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalar asliye hukuk mahkemelerince görülür. Yetkili mahkeme ise davalının davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesi ile işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesidir; iş kazasından doğan tazminat davalarında kazanın veya zararın meydana geldiği yer ile zarar gören işçinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir ve bu kurallara aykırı yetki sözleşmeleri geçersizdir (7036 m.6).
Dava dilekçesinin hazırlanması: Dilekçede tarafların açık kimlik ve adres bilgileri, talep edilen hak ve alacak kalemleri, dayanılan hukuki sebepler ile deliller yer almalıdır. Faiz talebi ve başlangıç tarihi de dilekçede açıkça belirtilmelidir; aksi hâlde ilerleyen aşamalarda bu konularda düzeltme imkânı sınırlı olabilir.
Harç ve masrafların yatırılması: Davayı açan taraf, başvurma harcı ile peşin harç dahil gerekli yargılama giderlerini dava dilekçesiyle birlikte mahkeme veznesine yatırmalıdır. Harç eksikliği, davanın işleme konulmasını engeller.
Yargılama aşamaları: Dava dilekçesinin kabulünün ardından karşı tarafa tebligat yapılır; cevap dilekçesi, ardından ön inceleme ve tahkikat aşamaları izlenir. İş mahkemelerinde yargılama basit yargılama usulüne tabidir; bu usulde dilekçe aşamaları daha kısa tutulur ve ön inceleme duruşmasında sulh görüşmesi zorunlu olarak yapılır. Delil toplanması, tanık dinlenmesi ve gerektiğinde bilirkişi incelemesi tahkikat evresinde gerçekleşir; basit yargılama usulünde ayrı bir sözlü yargılama aşaması bulunmaz, tahkikat tamamlandıktan sonra tarafların son beyanları alınarak karar verilir (HMK m.321).
İşçilik Alacaklarında Zamanaşımı Süreleri
İş hukukunda zamanaşımı süreleri, talep edilen alacak türüne göre farklılık gösterir. 7036 sayılı Kanun’dan önce kıdem ve ihbar tazminatı gibi alacaklar on yıllık genel zamanaşımına (TBK m.146) tabiydi; 25.10.2017 tarihinde yürürlüğe giren 7036 sayılı Kanun’un 15. maddesiyle 4857 sayılı Kanun’a eklenen Ek Madde 3 ile bu süre beş yıla indirildi. Ücret alacaklarındaki beş yıllık süre ise 4857 sayılı Kanun’un 32. maddesinde düzenlenmektedir.
Genel kural olarak işçilik alacaklarında beş yıllık zamanaşımı süresi geçerlidir. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötüniyet tazminatı, eşit davranma ilkesine uyulmaksızın yapılan fesihten doğan tazminat ve yıllık izin ücreti için de süre beş yıldır (4857 Ek m.3).
Tazminat ve Ücret Alacaklarında Farklı Süreler
Beş yıllık zamanaşımına tabi başlıca alacaklar şunlardır: ücret, fazla mesai ücreti, hafta tatili ücreti, ulusal bayram ve genel tatil ücreti ile yıllık izin ücreti. Bu alacaklar için hak, ilgili ödemenin yapılması gereken tarihten itibaren beş yıl içinde ileri sürülmezse zamanaşımına uğrar; yıllık izin ücretinde ise zamanaşımı iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren başlar (4857 m.59).
Kıdem tazminatı da 4857 sayılı Kanun’un Ek 3. maddesi uyarınca beş yıllık zamanaşımına tabidir; süre iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Buna karşın ücret ve fazla çalışma alacaklarında süre her bir alacağın muaccel olduğu tarihten başladığından, iş ilişkisi devam ederken eski dönemlere ait alacaklar zamanaşımına uğrayabilir.
İhbar tazminatı da kural olarak beş yıllık zamanaşımına tabidir; iş sözleşmesinin feshedildiği tarihten itibaren süre işlemeye başlar.
Bireysel alacak kalemlerinin hesaplanma yöntemi, brüt-net dönüşümü ve talep edilebilecek faiz türleri bu sayfanın kapsamı dışındadır; bu konular için İşçi Alacakları sayfasını inceleyebilirsiniz.
Zamanaşımının Başlangıcı ve Durması
Zamanaşımı süresinin ne zaman başladığı, pratikte hak kaybına en çok yol açan konuların başında gelir. Genel kural, hakkın talep edilebilir hâle geldiği anda sürenin işlemeye başlamasıdır. İşçilik alacaklarında bu an çoğunlukla alacağın muaccel olduğu, yani ödenmesi gereken tarihtir.
Sürekli nitelik taşıyan alacaklarda — aylık ödenmesi gereken ücret, düzenli fazla mesai gibi — her ödeme döneminden itibaren ayrı bir zamanaşımı süresi işlemeye başlar. İş sözleşmesi sona ermeden önce bu alacakların talep edilmesinin güç olduğu durumlarda ise mahkemeler, sürenin başlangıcını fesih tarihine çektikleri kararlar vermektedir; ancak bu değerlendirme somut olayın koşullarına bağlıdır ve her dava kendi içinde ayrıca ele alınmalıdır.
Zamanaşımını kesen haller: Türk Borçlar Kanunu’nun 154. maddesi uyarınca dava açılması, icra takibi başlatılması ve borçlunun alacağı tanıması zamanaşımını keser. Kesme gerçekleştiğinde süre yeniden başlar; yani o güne kadar geçen süre hesaba katılmaz.
Zamanaşımını durduran haller: Aynı Kanun’un 153. maddesi belirli koşullarda zamanaşımının durduğunu öngörür. Bunlar arasında velayet ve vesayet süresince çocukların ve vesayet altındakilerin alacakları, evlilik devam ettiği sürece eşlerin birbirinden olan alacakları, hizmet ilişkisi süresince ev hizmetlilerinin onları çalıştıranlardan olan alacakları ve alacağın Türk mahkemelerinde ileri sürülme imkânının bulunmadığı süre sayılabilir. Zamanaşımı durduğunda, engelin ortadan kalkmasıyla kaldığı yerden devam eder; geçen süre korunur.
Arabuluculuk sürecinin zamanaşımı üzerindeki etkisi de göz ardı edilmemelidir. Arabulucuya başvurulmasıyla zamanaşımı süresinin işlemesi durur; süreç sonunda anlaşma sağlanamamışsa kalan süre işlemeye devam eder. Bu nedenle arabuluculuk başvurusunun yapıldığı tarih ve tutanağın düzenlendiği tarih, zamanaşımı hesabında dikkate alınmalıdır.
Hak Kaybını Önlemek İçin Dikkat Edilmesi Gerekenler
İş mahkemesi süreçlerinde hak kaybına yol açan durumların önemli bir kısmı, usul hatalarından ya da sürelerin kaçırılmasından kaynaklanır. Aşağıdaki noktalara dikkat edilmesi, bu riskleri azaltmaya yardımcı olur.
Zamanaşımı sürelerini karıştırmamak: Kıdem, ihbar, yıllık izin ücreti ile ücret ve fazla mesai alacakları için süre beş yıldır (4857 m.32 ve Ek m.3). Ancak sürenin başlangıç tarihi alacak türüne göre farklılaştığından, her kalemi ayrı ayrı değerlendirmek gerekir.
Arabuluculuk son tutanağını saklamak: Zorunlu arabuluculuk aşamasında düzenlenen son tutanak, dava dilekçesine eklenmek zorundadır. Tutanak eklenmezse mahkeme davacıya bir haftalık kesin süre verir; bu süre içinde sunulmazsa dava usulden reddedilir (7036 m.3/2).
Fesih bildirimini ve ibraname belgelerini korumak: İş sözleşmesinin ne zaman ve nasıl sona erdiği, zamanaşımının başlangıç tarihini doğrudan etkiler. Fesih bildirimi, ibraname, ücret bordroları ve puantaj kayıtları hem zamanaşımı hesabında hem de ispat aşamasında belirleyici deliller arasında yer alır.
İbranamenin kapsamına dikkat etmek: İşçilerin işten ayrılırken imzaladığı ibraname belgelerinin kapsamı, ilerleyen dönemde açılacak dava için ciddi sonuçlar doğurabilir. Türk Borçlar Kanunu’nun 420. maddesi ibraname için belirli geçerlilik koşulları öngörmektedir; bu koşulları taşımayan belgeler hukuki geçerlilik kazanmaz, ancak yorumu somut olayın özelliklerine göre değişir.
Dava dilekçesinde talepleri eksiksiz belirtmek: İlk dilekçede talep edilmeyen alacak kalemleri, ıslah yoluyla eklenmek istendiğinde farklı usul kurallarıyla karşılaşılabilir. Bu nedenle taleplerin baştan eksiksiz ve açık biçimde ortaya konması önem taşır.
İş mahkemesinde dava açmak ve zamanaşımı sürelerini doğru yönetmek, süreç içinde öngörülemeyen usul sorunlarıyla karşılaşmamak için iş hukuku alanında hukuki değerlendirme yaptırılmasını gerektirebilir. Av. M. Emirhan AKDAĞ, Erzurum’da iş hukuku uyuşmazlıklarında hukuki danışmanlık ve dava takibi konularında hizmet vermektedir.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Zamanaşımı süreleri ve usul koşulları zaman içinde değişebileceğinden, kendi durumunuza ilişkin kesin değerlendirme için bir avukata danışmanız önerilir.
Bu konuda hukuki destek almak için Erzurum İş Hukuku Avukatı sayfamızı inceleyebilirsiniz.
