Deneme süresi, tarafların birbirini tanımasına olanak tanıyan ve bu süre içinde sözleşmenin bildirim zorunluluğu olmaksızın sona erdirilebildiği özel bir dönemdir. İş Kanunu bu serbestiye belirli sınırlar çizerken; işçiye yapılan feshin sınırsız olmadığını, bazı hâllerde hukuki sorumluluğun yine de doğabileceğini ortaya koymaktadır.
Deneme Süresi Ne Kadar Olabilir?
İş Kanunu’nun 15. maddesi uyarınca iş sözleşmesine konulan deneme kaydının süresi en çok iki ayolabilir. Bu süre, toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir; bireysel iş sözleşmesiyle ise kanuni azami sınırın üzerinde bir deneme süresi belirlenemez.
İki aylık yasal sınır emredici niteliktedir. Uygulamada bu sınırı aşan deneme kaydının aşan kısım bakımından geçersiz sayıldığı, işçinin statüsü ve hak kazanımlarının da bu sınıra göre değerlendirildiği kabul edilmektedir.
Deneme Süresinde Sözleşme Nasıl Feshedilir?
Deneme süresi içinde hem işçi hem de işveren, iş sözleşmesini her zaman ve herhangi bir bildirim süresi beklemeksizin feshedebilir. Sözleşmenin bu dönemde sona erdirilmesi için geçerli neden gösterme yükümlülüğü de bulunmamaktadır. Bu özellik, deneme süresi feshini, iş güvencesi hükümlerinin uygulama alanı bulan belirsiz süreli sözleşmelerden önemli ölçüde ayırt eder.
Bildirimsiz Fesih ve İhbar Yükümlülüğünün Bulunmaması
Olağan belirsiz süreli iş sözleşmelerinde fesih, İş Kanunu’nun 17. maddesinde düzenlenen bildirim sürelerine uyularak gerçekleştirilir ve bildirim şartına uyulmayan taraf, bildirim süresine ilişkin ücret tutarında tazminat ödemek zorunda kalır. Deneme süresi içindeki fesihlerde ise bu yükümlülük söz konusu değildir; taraflar herhangi bir ihbar süresi beklemeden ve ihbar tazminatı ödeme sorumluluğu olmadan sözleşmeyi sona erdirebilir.
İhbar tazminatına ilişkin bu muafiyet yalnızca deneme süresiyle sınırlıdır. Deneme süresinin dolmasının ardından belirsiz süreli olarak devam eden bir iş ilişkisinde yapılan fesihlerde, çalışma süresiyle orantılı bildirim süreleri ve buna bağlı tazminat yükümlülükleri yeniden gündeme gelir. İhbar tazminatı koşulları ve hesaplama esasları hakkında ayrıntılı bilgiye ilgili sayfadan ulaşabilirsiniz.
Deneme Süresinde Feshedilen İşçinin Talep Edebilecekleri
Deneme süresi feshinin tazminatsız gerçekleşmesi, işçinin bu dönemde hiçbir hak talep edemeyeceği anlamına gelmez. İş Kanunu m.15 açıkça düzenlemektedir: işçinin deneme süresi içinde çalıştığı günlere ait ücret ve diğer hakları saklıdır.
Bu çerçevede işçinin talep edebilecekleri şunlardır:
- Fiilen çalışılan günlere karşılık gelen ücret
- Varsa fazla çalışma ücreti
- Kullanılmamış yıllık izin ücreti (deneme süresi kısalığı nedeniyle çoğu zaman hak kazanılamamakla birlikte, kanuni koşullar oluşmuşsa talep edilebilir)
- Sosyal sigorta primleri dahil yasal kesintiler gözetilerek hesaplanan diğer parasal haklar
Kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı ise deneme süresinde yapılan fesihlerde kural olarak gündeme gelmez. Kıdem tazminatının doğabilmesi için işçinin en az bir tam yıl çalışmış olması gerekmekte; deneme süresindeki fesihlerde bu eşik henüz aşılmamış olmaktadır. İhbar tazminatı bakımından da yukarıda açıklandığı üzere bildirim yükümlülüğü bu dönemde işlememektedir.
İşçi alacaklarının hesaplanması ve takibi konusunda Erzurum İşçi Alacakları Avukatı sayfasını inceleyebilirsiniz.
Deneme Süresi Feshinde Kötüniyet ve Ayrımcılık İstisnaları
Deneme süresi, işverene geniş bir fesih serbestisi tanısa da bu serbestinin sınırsız olmadığı hukuki açıdan kabul görmektedir. Feshin hukuka aykırılığı gündeme gelebilecek iki temel alan öne çıkmaktadır: kötüniyet ve ayrımcılık.
Kötüniyet yönünden değerlendirildiğinde; iş güvencesi kapsamı dışında kalan işçilerin sözleşmesi fesih hakkının kötüye kullanılarak sona erdirilirse, bildirim süresinin üç katı tutarında tazminata hükmedilmesi mümkündür. Deneme süresi içindeki bir feshin bu niteliği taşıyıp taşımadığı somut olayın koşullarına göre değerlendirilir; somut olayın koşullarına göre bu istisnai korumanın gündeme gelip gelmeyeceği ayrıca değerlendirilir.
Ayrımcılık boyutunda ise İş Kanunu’nun 5. maddesi belirleyicidir. Dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep gibi sebeplere dayanan ya da tam süreli-kısmi süreli işçi veya belirli süreli-belirsiz süreli işçi ayrımı gözetilerek yapılan fesihler, deneme süresi içinde dahi eşit davranma ilkesini ihlal edebilir. Eşit davranma ilkesine aykırılığı kural olarak işçi ispat eder; ancak işçi bir ihlalin varlığı ihtimalini güçlü biçimde gösteren bir durumu ortaya koyduğunda, ihlalin bulunmadığını işverenin ispatlaması gerekir.
Bu tablo, deneme süresi içinde gerçekleşen fesihlerin koşullardan bağımsız biçimde her durumda hukuka uygun kabul edilemeyeceğini ortaya koymaktadır. İşçinin feshi haksız ya da kötü niyetli bulduğu durumlarda, somut koşulların bir hukukçu tarafından değerlendirilmesi belirleyici önem taşır.
İş sözleşmesinin feshi süreçlerine ilişkin daha kapsamlı bilgi için Erzurum İş Sözleşmesi ve Fesih Avukatı sayfasını inceleyebilirsiniz. Deneme süresi feshi ya da işçi haklarına ilişkin bir uyuşmazlıkta hukuki değerlendirme için Erzurum İş Hukuku Avukatı olarak Av. M. Emirhan AKDAĞ ile iletişime geçebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Deneme süresi içinde yapılan fesihlerde kural olarak kıdem ve ihbar tazminatı doğmaz. Kıdem tazminatı hakkı aynı işverende en az bir yıllık kıdemi gerektirirken, İş Kanunu m.15 deneme süresi içindeki fesihlerde bildirim yükümlülüğünü ve buna bağlı ihbar tazminatını açıkça kaldırmaktadır. Bununla birlikte feshin kötü niyetli ya da ayrımcı nitelik taşıdığı durumlarda ek tazminat talepleri gündeme gelebilir; bu değerlendirme somut olayın koşullarına bağlıdır.
Evet, ödenir. İş Kanunu m.15, deneme süresi içinde çalışılan günlere ait ücret ve diğer hakların saklı olduğunu açıkça belirtmektedir. İşveren, işçiyi tazminatsız çıkarma hakkına sahip olsa da fiilen çalışılan günlerin karşılığı olan ücret ile varsa fazla çalışma ücreti gibi hakları ödemekle yükümlüdür.
Evet, İş Kanunu m.15 uyarınca bireysel iş sözleşmesiyle en çok iki ay olarak belirlenebilen deneme süresi, toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir. Bireysel sözleşmeyle dört aya kadar çıkarmak mümkün değildir; bu uzatım yalnızca toplu iş sözleşmesi yoluyla geçerlidir.
Deneme süresinde fesih kural olarak neden gösterme zorunluluğu taşımaz; bu nedenle iş güvencesi kapsamındaki işe iade davası açılması bu dönemde mümkün değildir. Ancak feshin ayrımcılığa ya da kötüniyete dayandığı ileri sürülüyorsa, somut koşulların mahkemede değerlendirilmesi talep edilebilir. Hangi yolun açık olduğu, çalışma süresine, işyerinin kapsam koşullarına ve feshin niteliğine göre belirlenir; bu nedenle somut durumun bir hukukçuya danışılarak ele alınması önerilir.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; özellikle süreler ve başvuru koşulları zaman içinde değişebileceğinden, kesin bilgi ve kendi durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Tüm hizmet alanlarımız ve iletişim bilgileri için Erzurum’da Avukat sayfamıza göz atabilirsiniz.
